Στρατηγική αυτονομία ή νέο κέντρο ισχύος στη Μέση Ανατολή;
Γράφει η Ιωάννα Γιαννούλα
Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ, με ισχύ από την 1η Μαΐου 2026, θα μπορούσε εύκολα να αντιμετωπιστεί ως ακόμη μία εξέλιξη στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου. Στην πραγματικότητα, όμως, προσφέρει μια αφορμή για να εξετάσουμε κάτι ευρύτερο: τη σταδιακή μεταμόρφωση των ΗΑΕ από ένα πλούσιο πετρελαιοπαραγωγό κράτος του Κόλπου σε έναν ολοένα πιο ενεργό και αυτόνομο γεωπολιτικό δρώντα.
Η απόφαση δεν πρέπει να ερμηνευθεί αυτομάτως ως πολιτική κίνηση εναντίον του ΟΠΕΚ, της Σαουδικής Αραβίας ή ως επιλογή που υπαγορεύθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Τα ίδια τα Εμιράτα την παρουσίασαν ως κυρίαρχη στρατηγική απόφαση, ενώ η δυνατότητα να αυξήσουν την παραγωγή τους χωρίς τους περιορισμούς των ποσοστώσεων αποτελεί σημαντικό οικονομικό κίνητρο. Παρ’ όλα αυτά, η εξέλιξη εντάσσεται σε μια ευρύτερη εικόνα: το Αμπού Ντάμπι επιδιώκει να διαθέτει μεγαλύτερο περιθώριο ανεξάρτητων επιλογών σε ένα περιβάλλον όπου οι παραδοσιακές ισορροπίες στον Κόλπο μεταβάλλονται γρήγορα.
Για να κατανοήσει κανείς αυτή τη στρατηγική, χρειάζεται να δει τα ΗΑΕ όχι ως κράτος που ανήκει αποκλειστικά σε ένα συγκεκριμένο στρατόπεδο, αλλά ως δύναμη που προσπαθεί να διατηρεί όσο το δυνατόν περισσότερες επιλογές. Στη βιβλιογραφία των διεθνών σχέσεων, μια τέτοια συμπεριφορά περιγράφεται συχνά με τον όρο Hedging: ένα κράτος συνεργάζεται στενά με μια ισχυρή δύναμη για την ασφάλειά του, χωρίς να εγκαταλείπει τις σχέσεις του με άλλους σημαντικούς παίκτες. Για τα ΗΑΕ, αυτή η λογική έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η χώρα βρίσκεται στο σταυροδρόμι ανταγωνιστικών στρατηγικών συμφερόντων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν εδώ και δεκαετίες βασικό πυλώνα της ασφάλειας των Εμιράτων. Η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Κόλπο, η συνεργασία στον τομέα της άμυνας και των πληροφοριών και οι εξοπλιστικές σχέσεις έχουν δημιουργήσει ένα ιδιαίτερα στενό στρατηγικό πλαίσιο. Ταυτόχρονα, όμως, το Αμπού Ντάμπι έχει επενδύσει σημαντικά στη διαφοροποίηση των διεθνών του σχέσεων, ενισχύοντας δεσμούς με την Κίνα, την Ινδία και άλλες μεγάλες οικονομίες. Η επιδίωξη μεγαλύτερης αυτονομίας δεν σημαίνει επομένως απομάκρυνση από την Ουάσιγκτον. Σημαίνει περισσότερο την προσπάθεια να μην εξαρτάται αποκλειστικά από αυτήν.
Το ίδιο σύνθετη είναι η σχέση των ΗΑΕ με το Ισραήλ. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ του 2020 αποτέλεσαν σημείο καμπής και οδήγησαν σε ταχεία ανάπτυξη των διμερών σχέσεων. Το εμπόριο, οι επενδύσεις, η τεχνολογία, η καινοτομία, ο τουρισμός και άλλοι τομείς έχουν δημιουργήσει μια ουσιαστική οικονομική εταιρική σχέση. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία των Εμιράτων, το διμερές εμπόριο έφθασε τα 3,209 δισ. δολάρια το 2025.
Η προσέγγιση αυτή έχει και σαφή γεωπολιτική διάσταση. Η ανησυχία για την περιφερειακή ισχύ του Ιράν, τις πυραυλικές και μη επανδρωμένες δυνατότητές του και τη δράση ένοπλων οργανώσεων που συνδέονται με την Τεχεράνη αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα της ευρύτερης σύγκλισης συμφερόντων μεταξύ Ισραήλ και αρκετών αραβικών κρατών. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα ΗΑΕ ταυτίζονται με κάθε επιλογή της ισραηλινής κυβέρνησης. Η διατήρηση διπλωματικών σχέσεων με το Ισραήλ συνυπάρχει με τη διακηρυγμένη υποστήριξη των Εμιράτων για την παλαιστινιακή κρατική υπόσταση και με δημόσιες τοποθετήσεις τους για την ανάγκη προστασίας των Παλαιστινίων και επίτευξης πολιτικής λύσης.
Χούθι και Ιράν: Η Σκιώδης Συμμαχία που Αναδιαμορφώνει τη Μέση Ανατολή
Ακριβώς εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες παρανοήσεις γύρω από τον ρόλο των ΗΑΕ. Η χώρα έχει πράγματι εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους αραβικούς εταίρους τόσο των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και του Ισραήλ. Αυτό όμως δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί «μακρύ χέρι» τους στον Κόλπο. Ένας τέτοιος χαρακτηρισμός υποτιμά τον βαθμό στον οποίο το Αμπού Ντάμπι διαμορφώνει τη δική του ατζέντα. Η σχέση με την Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ είναι ισχυρή ακριβώς επειδή, σε αρκετά κρίσιμα ζητήματα, συμπίπτουν τα συμφέροντα των τριών πλευρών. Δεν σημαίνει ότι τα ΗΑΕ έχουν παραιτηθεί από τη δική τους στρατηγική βούληση.
Αυτό γίνεται ακόμη πιο εμφανές όταν εξετάσουμε το Ιράν.
Για πολλά χρόνια, η σχέση ΗΑΕ–Ιράν χαρακτηριζόταν από μια παράδοξη συνύπαρξη αντιπαράθεσης και οικονομικής αλληλεξάρτησης. Τα δύο κράτη έχουν σοβαρές πολιτικές και εδαφικές διαφορές, ενώ το Αμπού Ντάμπι αντιμετωπίζει με ανησυχία το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τις πυραυλικές του δυνατότητες και την περιφερειακή του επιρροή. Ταυτόχρονα, η γεωγραφική εγγύτητα και η σημασία του Ντουμπάι ως εμπορικού και χρηματοπιστωτικού κόμβου δημιούργησαν επί χρόνια ισχυρούς οικονομικούς δεσμούς.
Η λογική αυτή έχει, όμως, δεχθεί σοβαρό πλήγμα από τη σημερινή περιφερειακή κρίση. Τον Αύγουστο του 2026, μετά την κλιμάκωση της σύγκρουσης και την αναφορά των ΗΑΕ σε ιρανική πυραυλική απειλή, το Αμπού Ντάμπι ανακοίνωσε την αναστολή οικονομικών και χρηματοπιστωτικών συναλλαγών με το Ιράν. Η εξέλιξη αυτή δείχνει πόσο δύσκολο έχει γίνει για τα Εμιράτα να διατηρήσουν την παλαιότερη ισορροπία μεταξύ αποτροπής και οικονομικής διασύνδεσης.
Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη σημερινή κρίση. Τα ΗΑΕ βρίσκονται πολύ κοντά σε ένα από τα βασικότερα μέτωπα της αντιπαράθεσης ΗΠΑ–Ισραήλ–Ιράν, ενώ ταυτόχρονα φιλοξενούν σημαντικές οικονομικές και ενεργειακές υποδομές. Η στενή τους σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ μπορεί να ενισχύει την αποτρεπτική τους θέση, αλλά παράλληλα αυξάνει και την έκθεσή τους σε πιθανές συνέπειες μιας περιφερειακής σύγκρουσης.
Το δίλημμα αυτό εξηγεί γιατί η ασφάλεια των Εμιράτων δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ανάγκη περιορισμού της περιφερειακής κλιμάκωσης.
Στην άλλη πλευρά του αραβικού Κόλπου βρίσκεται η Σαουδική Αραβία, με την οποία τα ΗΑΕ διατηρούν στενούς δεσμούς αλλά και έναν όλο και πιο εμφανή ανταγωνισμό. Οι δύο χώρες συνεργάζονται σε κρίσιμα ζητήματα ασφάλειας και περιφερειακής πολιτικής, αλλά ταυτόχρονα διεκδικούν επιρροή στον αραβικό κόσμο, επενδύσεις, διεθνείς επιχειρήσεις και οικονομικό ρόλο δυσανάλογο του μεγέθους τους.
Η ενεργειακή πολιτική αποτελεί ένα από τα πεδία όπου οι διαφορετικές προτεραιότητες έχουν γίνει περισσότερο εμφανείς. Η αποχώρηση των ΗΑΕ από τον ΟΠΕΚ ενισχύει την εικόνα μιας χώρας που θέλει να έχει μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στην παραγωγική της πολιτική. Ωστόσο, δεν θα ήταν ακριβές να θεωρηθεί ότι η απόφαση αποτελεί απόδειξη ρήξης με το Ριάντ. Παρά τις διαφορές και τον ανταγωνισμό, οι δύο χώρες εξακολουθούν να έχουν σημαντικά κοινά συμφέροντα και ισχυρές οικονομικές διασυνδέσεις. Ακόμη και οι πρόσφατες εντάσεις δεν έχουν οδηγήσει σε πλήρη διακοπή των σχέσεων.
Η εικόνα που προκύπτει είναι περισσότερο σύνθετη από ένα απλό σχήμα συμμαχιών. Τα ΗΑΕ δεν αποτελούν ούτε έναν πλήρως ανεξάρτητο παίκτη που κινείται έξω από τις μεγάλες στρατηγικές αντιπαραθέσεις ούτε ένα κράτος που λειτουργεί ως προέκταση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Βρίσκονται κάπου ενδιάμεσα: είναι στενός εταίρος της Ουάσιγκτον και έχουν οικοδομήσει μια βαθιά σχέση με το Ισραήλ, αλλά ταυτόχρονα επιδιώκουν να προστατεύουν τα δικά τους συμφέροντα, να διαφοροποιούν τις διεθνείς σχέσεις τους και να διατηρούν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια η περιφερειακή κρίση δοκιμάζει σήμερα αυτή τη στρατηγική.
Η μέχρι πρότινος δυνατότητα των Εμιράτων να συνδυάζουν στενή συνεργασία με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, οικονομική διασύνδεση με το Ιράν και παράλληλη συνεργασία με άλλες μεγάλες δυνάμεις γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Όσο εντείνεται η σύγκρουση, τόσο περιορίζονται οι δυνατότητες του «hedging» και αυξάνεται η πίεση για σαφέστερες επιλογές. Η αναστολή των συναλλαγών με το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μεταβολής.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της νέας γεωπολιτικής των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.
Το Αμπού Ντάμπι δεν φαίνεται να επιδιώκει απλώς την προστασία που μπορούν να του προσφέρουν οι μεγαλύτερες δυνάμεις. Επιδιώκει να αποκτήσει το ίδιο μεγαλύτερο βάρος, ώστε να μπορεί να συνομιλεί με όλες τις πλευρές από θέση ισχύος. Η οικονομική του δύναμη, η ενεργειακή του θέση, οι επενδύσεις του, οι στρατιωτικές του δυνατότητες και η διπλωματική του δραστηριότητα αποτελούν εργαλεία μιας ευρύτερης προσπάθειας να καταστεί απαραίτητος εταίρος σε μια περιοχή όπου καμία δύναμη δεν μπορεί πλέον να θεωρείται απόλυτα κυρίαρχη.
Αυτό, δεν σημαίνει ότι η στρατηγική αυτονομία είναι χωρίς κόστος. Η προσπάθεια να διατηρηθούν πολλαπλές σχέσεις λειτουργεί καλύτερα σε περιόδους σχετικής σταθερότητας. Όταν όμως οι περιφερειακές αντιθέσεις μετατρέπονται σε άμεση στρατιωτική σύγκρουση, οι χώροι ελιγμών περιορίζονται. Τα ΗΑΕ καλούνται πλέον να διαχειριστούν μια δύσκολη εξίσωση: να παραμείνουν στενός εταίρος των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, χωρίς να μετατραπούν σε άμεσο πεδίο της αντιπαράθεσής τους με το Ιράν, να ανταγωνίζονται οικονομικά τη Σαουδική Αραβία, χωρίς να διαρρήξουν μια κρίσιμη περιφερειακή σχέση, και να αξιοποιήσουν την ενεργειακή τους ισχύ, χωρίς να υποτιμήσουν τους κινδύνους μιας αγοράς που επηρεάζεται πλέον άμεσα από τη γεωπολιτική αστάθεια.
Υπό αυτή την έννοια, η αποχώρηση από τον ΟΠΕΚ είναι περισσότερο αφετηρία παρά τελικός προορισμός. Δεν αποδεικνύει από μόνη της μια νέα συμμαχία ούτε σηματοδοτεί αυτόματα ρήξη με το παλαιό περιφερειακό σύστημα. Αποτελεί, όμως, ένα ακόμη στοιχείο σε μια ευρύτερη διαδικασία κατά την οποία τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα προσπαθούν να επαναπροσδιορίσουν τη θέση τους.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν τα ΗΑΕ είναι το «μακρύ χέρι» των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Το πιο ουσιαστικό ερώτημα είναι αν μπορούν να παραμείνουν ένας αυτόνομος περιφερειακός πόλος ισχύος, ενώ βρίσκονται όλο και πιο βαθιά μέσα στις αντιπαραθέσεις των μεγάλων δυνάμεων της Μέσης Ανατολής.
Η απάντηση δεν έχει ακόμη κριθεί. Και ίσως ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα να είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της νέας γεωπολιτικής των Εμιράτων.
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του/της αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τις θέσεις του What Politics Means και της συντακτικής ομάδας.
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου από άλλες ιστοσελίδες χωρίς άδεια του What Politics Means. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των δύο έως τριών πρώτων παραγράφων με την προσθήκη ενεργού συνδέσμου (link) για την ανάγνωση της συνέχειας στο What Politics Means. Οι παραβάτες θα αντιμετωπίσουν νομικά μέτρα.
