Γράφει ο Μάνος Κόκκινος
Ο Γεωργισμός (Georgism) ή Γεωισμός είναι μια οικονομική ιδεολογία που πήρε το όνομά της από τον Αμερικανό στοχαστή Χένρι Τζορτζ (1839–1897). Στο έργο του «Πρόοδος και Φτώχεια» ο Τζορτζ ξεκινά με μια παρατήρηση: παρά την τεχνολογική ανάπτυξη που παρατηρείται στις πόλεις, η φτώχεια εντείνεται αντί να μειώνεται (George, 1879, Βιβλίο 1, Κεφάλαιο 1). Καταλήγει λοιπόν πως τα κέρδη των γαιοκτημόνων δεν οφείλονται στην ουσιαστική παραγωγικότητα, αλλά αποτελούν ένα είδος κλοπής από την κοινωνία (George, 1879, Βιβλίο IIΙ, Κεφάλαιο 2)!
Ο Τζορτζ παρατήρησε πως, ενώ κανείς δεν δημιούργησε τη γη, πολλοί κερδοσκοπούν από αυτήν χωρίς απαραίτητα να την καλλιεργούν, απλώς την εκτιμούν και τη νοικιάζουν για κέρδος. Αυτούς τους «κερδοσκόπους της γης» τους θεώρησε κλέφτες, διότι εισπράττουν κέρδος για αξία που δεν δημιούργησαν οι ίδιοι. Αυτό συμβαίνει γιατί η αξία ενός ακινήτου δεν καθορίζεται τόσο από την ίδια την υποδομή όσο από τις γύρω επενδύσεις : από την κατασκευή καταστημάτων έως τα δημόσια έργα, ακόμα και από τη συμπεριφορά των πολιτών (George, 1883). Η περιοχή αποκτά κύρος, συνεπώς η διαμονή σε αυτήν αποκτά αξία , μια αξία που γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης.
Ο Τζορτζ είχε μια ριζοσπαστική λύση: την κατάργηση όλων των φόρων στο εισόδημα, καθώς αυτοί, κατά τον ίδιο, τιμωρούν έμμεσα την παραγωγικότητα (George, 1879, Βιβλίο ΙΧ). Αντ’ αυτού πρότεινε έναν μοναδικό φόρο, τον φόρο αξίας γης , για συντομία, LVT από την αγγλική μετάφραση του. Αυτός θα αξιολογούσε την πραγματική αξία ενός τμήματος γης, ανάλογα με την κοινωνία γύρω του, και θα το φορολογούσε στο 100% της μισθωτικής του αξίας. Έτσι, κανείς δεν θα μπορούσε να κερδοσκοπήσει από τις επενδύσεις άλλων, ενώ θα αναγκαζόταν είτε να καλλιεργήσει/αξιοποιήσει τη γη του είτε να την πουλήσει σε κάποιον πιο πρόθυμο. (George, 1879, Βιβλίο VIII, Κεφάλαιο 2). Με έναν μόνο φόρο, σκόπευε να αλλάξει ριζικά την οικονομική δομή, αφαιρώντας από την εξίσωση μια ολόκληρη τάξη που απομυζά χωρίς να παράγει.
Ως προς τις πολιτικές του πεποιθήσεις, ο Τζορτζ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ελευθεριακός, αφού δεν θεωρούσε δουλειά του κράτους να κάνει τους ανθρώπους ενάρετους ή να τους προστατεύει από τις συνέπειες της ανοησίας τους (George, 1891). Ωστόσο, λόγω της ελευθεριακής αποστροφής σε οποιονδήποτε φόρο που φτάνει στο 100% της αξίας, οι σύγχρονοι υποστηρικτές του Τζορτζ βρίσκονται κυρίως στον χώρο των δημοκρατών (Domitrovic, 2023). Μάλιστα, κάποιοι προτείνουν τα έσοδα από τον LVT να επενδύονται σε κοινωνικά προγράμματα για την ενίσχυση των μη προνομιούχων, οπότε αυτοαποκαλούνται σοσιαλ-γεωργιστές (Andelson, , 1990). Όμως, ο Γεωργισμός δεν δεσμεύεται σε ένα μόνο πολιτικό σύστημα, θα μπορούσε κάλλιστα να εφαρμοστεί και σε αυταρχικό, μοναρχικό, ακόμα και αναρχικό καθεστώς.
Ιστορικά ο Γεωργισμός γνώρισε ποικίλες εφαρμογές. Πιο χαρακτηριστική είναι αυτή του Γερμανικού Προτεκτοράτου του Κιαουτσού στο Τσινγκτάο Κίνας που έλαβε χώρα από το 1898 μέχρι το 1914. Εκεί ο Γερμανός διοικητής Ότο Φον Ντίντερικς επέβαλε φόρο 6% στην αξία της γης ως τη μοναδική πηγή κρατικών εσόδων, εξαλείφοντας πλήρως την κερδοσκοπία γης (Doucet, 2025). Η Ταϊβάν επηρεασμένη από τις ιδέες του Σουν Γιατ-σεν ,ο οποίος είχε υιοθετήσει τις αρχές του Χένρι Τζορτζ, εφάρμοσε αγροτική μεταρρύθμιση και LVT (Schwartz, 2004). Οι φόροι αυτοί αποτελούν σταθερά ένα σημαντικό ποσοστό των συνολικών δημόσιων εσόδων. Ακόμα, η Εσθονία μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, εισήγαγε έναν εθνικό LVT που φορολογεί αποκλειστικά το οικόπεδο και αφήνει αφορολόγητα τα κτίρια και τις βελτιώσεις, ωθώντας την αποτελεσματική χρήση των εκτάσεων (Wenner, 2018).
“Οι υποστηρικτές του γεωργισμού, συνεχίζουν να υποστηρίζουν στον 21ο αιώνα πώς η γη αποτελεί κοινωνική ιδιοκτησία και όχι αγαθό προς αγορά και πώληση ακόμα και αν διαφέρουν στον τρόπο πραγμάτωσης του οράματος αυτού.”
Βέβαια, οι θεωρίες του Τζορτζ δέχτηκαν κριτική τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά της εποχής του. Οι σοσιαλιστές του 19ου αιώνα τον θεώρησαν αφελή: ενώ αντιμετωπίζει τον γαιοκτήμονα ως κλέφτη, αρνείται να δει ότι και ο κεφαλαιούχος παρασιτεί από την παραγωγικότητα των εργαζομένων του, χωρίς απαραίτητα να κατέχει τη γη της επιχείρησης (Marx, 1881). Από την άλλη, οι φιλελεύθεροι υποστήριξαν ότι ένας τέτοιος φόρος θα είχε καταστροφικές συνέπειες για την οικονομία και ότι ένας γαιοκτήμονας μπορεί να δώσει αξία σε ένα ακίνητο μέσω προσωπικής φροντίδας, ανεξάρτητα από την κοινωνία γύρω του (Mallock, 1884).
Αυτές οι ενστάσεις οδήγησαν τους ιδεολογικούς υποστηρικτές του Τζορτζ να τροποποιήσουν τις θέσεις τους. Σήμερα, δεν υποστηρίζουν πλέον ότι ο LVT πρέπει να είναι ο μοναδικός φόρος, αναγνωρίζοντας πως δεν είναι μόνο οι γαιοκτήμονες που παρασιτούν στη σύγχρονη οικονομία (Gaffney, 1993). Επίσης, δεν ζητούν πια το 100% της αξίας της γης, καθώς μια τέτοια ραγδαία αλλαγή θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει την οικονομία , αλλά προτείνουν χαμηλότερα ποσοστά, συχνά κάτω του 50%. Αυτή η προσαρμογή είχε ως αποτέλεσμα, σοσιαλιστές να υποστηρίζουν “γεωργιστικά” μέτρα (Burnham, 2010), ενώ φιλελεύθεροι οικονομολόγοι όπως ο νομπελίστας Μίλτον Φρίντμαν να χαρακτηρίζουν (1996) τον LVT ως «τον λιγότερο κακό φόρο».
Ο Γεωργισμός μπορεί να έχει αλλάξει θέσεις, αλλά το πνεύμα του παραμένει ίδιο. Χωρίς να γίνονται δογματιστές και να έχουν τον τρόπο σκέψης του Τζωρτζ ως πανάκεια, οι υποστηρικτές του συνεχίζουν να υποστηρίζουν στον 21ο αιώνα πώς η γη αποτελεί κοινωνική ιδιοκτησία και όχι αγαθό προς αγορά και πώληση ακόμα και αν διαφέρουν στον τρόπο πραγμάτωσης του οράματος αυτού.
Η διορατικότητα αυτή ίσως να είναι ο λόγος για τον οποίον ο Γεωργισμός έχει ιδιαίτερη απήχηση στους νέους, ειδικά στους φοιτητές (Dougherty, 2023). Οι φοιτητές βιώνουν καθημερινά και εντονότερα από άλλους ακριβώς την κατάσταση την οποία περιέγραψε ο Τζώρτζ. Δηλαδή να αναγκάζονται ως ενοικιαστές και μαζί με τις οικογένειές τους να καταβάλουν υπέρογκα ποσά, όχι επειδή ανταποκρίνονται στην ποιότητα του ακινήτου που νοικιάζουν, αλλά επειδή αυτό τυχαίνει να βρίσκεται σε μια περιοχή κοντά σε πανεπιστήμιο, με καλές δημόσιες συγκοινωνίες και υποδομές(Gwosc, 2024). Με λίγα λόγια η κατάσταση δεν έχει αλλάξει προς το καλύτερο από τότε που δημοσιεύτηκε το “Πρόοδος και Φτώχεια”, με την αστικοποίηση να καθιστά τα τότε αποκλειστικά στις πόλεις φαινόμενα μια πραγματικότητα για κάθε φοιτητή (Peng-Xiu, 2024). Επομένως βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη εποχή όπου οι αντιφάσεις της στεγαστικής αγοράς θα έπρεπε να εξοργίζουν τους νέους, αντίθετα όμως οι περισσότεροι καταβάλλονται από απελπισία. Αυτό καθώς ο Γεωργισμός παραμένει μια άγνωστη σε πολλούς ιδεολογία, με αποτέλεσμα να πρέπει να διαλέξουν μεταξύ ενός μετριοπαθούς καπιταλισμού που ανέχεται την κατάσταση, ή ενός ριζοσπαστικού σοσιαλισμού που ζητά την ανατροπή όλων των υφιστάμενων οικονομικών σχέσεων. Αντιμετωπίζουν δηλαδή μια ψευδή διχοτόμηση χωρίς να γνωρίζουν πως μια τρίτη λύση έχει διατυπωθεί εδώ και σχεδόν 150 χρόνια.
Σκοπός της διασαφηνίσης του Γεωργισμού δεν είναι η εξιδανίκευση του, για αυτό άλλωστε παρουσιάζονται τόσο οι ενστάσεις όσο και οι παραδοχές στο κίνημα. Αντίθετα σκοπός είναι η ευρεία διάδοση του ώστε κάθε άτομο να μπορεί με βάση την δική του κρίση να επιλέξει εάν τον προτιμάει, σε ποια μορφή, και με ποιο μέσο εφαρμογής. Είναι στενάχωρο πράγματι το γεγονός πως ο πολιτικός διάλογος στην εποχή της πληροφορίας συχνά δεν λαμβάνει υπόψιν ιδέες που δεν έχουν φτάσει απλά στο ίδιο επίπεδο αναγνωρισιμότητας με αυτές που ενεργώς διαμορφώνουν τον κόσμο. Η απόρριψη μιας ιδέας είναι επιλογή, όμως η άγνοια πότε δεν είναι ζήτημα ατομικής επιλογής.
Βιβλιογραφία:
- H. George (1879) ‘Progress and Poverty: An Inquiry into the Cause of Industrial Depressions and of Increase of Want with Increase of Wealth’
- H. George (1883) ‘Social Problems’
- H. George (1891) ‘The Condition of Labor’
- B. Domitrovic (2023) ‘Georgism Revisited’
- R. Andelson (1990) ‘Land Value Taxation Around the World’
- K. Marx (1881) ‘Letter to Friedrich Adolph Sorge, In Hoboken’
- W.H. Mallock (1884) ‘Property and Progress: Or, A Brief Inquiry Into Contemporary Social Agitation in England.’
- M. Gaffney (1993) ‘The Land Question’
- M. Friedman (1996) ‘The Money Masters’
- Gwosc C.(2024) ‘Students’ housing situation. In K. Hauschildt (Ed.), Social and economic conditions of student life in Europe.’ EUROSTUDENT (8), Synopsis of indicators 2021–2024. Wbv Publikation. DOI: 10.3278/6001920ew009
- C. Dougherty (2023) ‘The Georgists are out there and they want to tax your land’, New York Times, Dec 7.
- H. Swartz (2024) ‘Henry George and Sun Yat-sen: A Global Legacy of Land Reform’
- F. Wenner (2108) ‘Sustainable urban development and land value taxation: The case of Estonia’
- L. Doucet (2025) ‘The Curious Case of Qingdao, China’s Land Value Tax’
- A. Burnham (2010) ‘Land value tax – not old or New but true Labour’ , The Guardian, 26 Aug.
- Chong Peng, Hongwei Xu (2024); Universities and Cities: The Impact of Higher Education on Urban Innovation, Entrepreneurship, and Economic Growth. Asian Economic Papers; 23 (2): 33–56
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του/της αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τις θέσεις του What Politics Means και της συντακτικής ομάδας. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου από άλλες ιστοσελίδες χωρίς άδεια του What Politics Means. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των δύο έως τριών πρώτων παραγράφων με την προσθήκη ενεργού συνδέσμου (link) για την ανάγνωση της συνέχειας στο What Politics Means. Οι παραβάτες θα αντιμετωπίσουν νομικά μέτρα.
