Ο Θοδωρής Καραθανάσης, γράφει για την πορεία του ΠΑ.ΣΟ.Κ. από την ίδρυση του έως σήμερα και τις αλλαγές που έχει υποστεί στην πολιτική και ιδεολογική του φυσιογνωμία.
Το συγκεκριμένο άρθρο θα αποσαφηνίσει τον ουσιαστικό ρόλο του ΠΑ.ΣΟ.Κ.-ΚΙΝ.ΑΛ. στην ελληνική πολιτική σκηνή, από την ίδρυσή του λειτουργώντας ως ένα κόμμα βραχίονας της πολιτικής έκφρασης της Γ’ Ελληνικής δημοκρατίας μέχρι τον βίο του στις μέρες μας, που δεν σηματοδοτείται παρά από ένα πολιτικό κενό. Ύψιστης σημασίας για την καλύτερη “ανάγνωση” του κόμματος κρίνεται η σύντομη αναφορά στην μετεμφυλιακή Ελλάδα, ενώ παράλληλα θα διαπιστωθεί, πάντα μέσα από την κοινωνική σκοπιά, οι μετατοπίσεις του κόμματος με σκοπό την ενσωμάτωση στο κοινωνικό – διεθνές γίγνεσθαι.
Η Γ’ ελληνική δημοκρατία έφερε στο πολιτικό σκηνικό της χώρας μας κάτι πρωτοφανές, που έμελλε να προσέλθει μετά από επτά χρόνια δικτατορίας και δεν ήταν παρά οι νόμιμες εκλογές. Και αν θέλουμε να προσδιορίσουμε καλύτερα το νόημα της εγκατάστασης δημοκρατικών θεσμών στην χώρα μας τότε θα μιλάμε για ουσιαστική επανένταξη. Μία επανένταξη που θα αντικαταστήσει πλέον το χάσμα μεταξύ πολιτών και πολιτικής, δημιουργώντας σταδιακά ποιοτικότερες συνθήκες ζωής.
Ένα από τα βασικότερα κόμματα που επιχείρησε να δώσει αυτό το παράδειγμα ήταν το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα του Ανδρέα Παπανδρέου ήδη από την ίδρυση του το 1974. Το συγκεκριμένο κόμμα είχε τις απαρχές του από την μετεμφυλιακή Ελλάδα με κοινά σημεία να εντοπίζονται στην Ε.Π.Ε.Κ (Εθνική Προοδευτική Ένωση Κέντρου) και αργότερα την Ένωση Κέντρου του Γ. Παπανδρέου όπου την θέση του παίρνει το ΠΑΚ (Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα) κατά την διάρκεια του αντιδικτατορικού αγώνα.
Ωστόσο, κανένα από αυτά δεν λειτουργούσε ως πρότυπο κόμματος μαζών, με την έννοια μιας οργανωτικής δομής ευρείας εμβέλειας. Έτσι αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας δημιουργείται το ΠΑΣΟΚ, όχι ως συνέχεια της Ένωσης Κέντρου ακριβώς, για να αφήσει πίσω του κάθε προδικτατορικό στοιχείο που αμαυρώνει την εικόνα του πολιτικού παρελθόντος. Η εθνική ανεξαρτησία, οι δημοκρατικές διαδικασίες, η λαϊκή ενότητα ήταν οι βασικές αρχές του νέου κόμματος, ενώ βασικός πυλώνας ήταν ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός με όρους μαρξιστικής θεώρησης.
Ταυτόχρονα, ενώ η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή κατάφερε να αποκτήσει την πλειοψηφία της εμπιστοσύνης του λαού στις πρώτες εκλογές μετά την πτώση της δικτατορίας, το ΠΑΣΟΚ στην αμέσως επόμενη εκλογική αναμέτρηση (1977) θα κατορθώσει να αναχθεί ως αξιωματική αντιπολίτευση. Πολλοί είναι οι λόγοι που μπορούν να ερμηνεύσουν αυτό το αποτέλεσμα με κυριότερους εκείνους της πολιτικής στρατηγικής της κυβέρνησης που είχε ως αποτέλεσμα της αναζήτησης εκ μέρους των πολιτών μίας πολιτικής έκφρασης με όρους “μη δεξιάς” – ή ορθότερα μιας πολιτικής που θα έδινε έμφαση στο κράτος πρόνοιας.
Η ανάγκη αυτής της υπέρβασης επιβεβαιώθηκε πραγματικά στις εκλογές του 1981. Ενώ σε διεθνές επίπεδο σταδιακά υποχωρεί η έμφαση στην κοινωνική πολιτική, στα της Ελλάδος το ΠΑΣΟΚ θριάμβευσε ακριβώς εξαιτίας της αναζήτησης ενός νέου εναλλακτικού πόλου. Πράγματι, εφαρμόστηκαν σημαντικές κοινωνικές πολιτικές – ίδρυση του Ε.Σ.Υ. , μεταρρυθμίσεις για την παιδεία, αναγνώριση εθνικής αντίστασης, καθιέρωση ψήφου στα 18 έτη – που άφησαν μια καθαρή αποτύπωση ενός πραγματικού κράτους πρόνοιας. Ταυτόχρονο όμως, το κόμμα αρχίζει και μετατοπίζεται από τις βασικές θέσεις του, δείχνοντας σιωπηρά μία μεγαλύτερη κατανόηση στο καπιταλισμό ενώ αποστασιοποιείται από τον αντί-ιμπεριαλισμό. Στο σημείο αυτό φαίνεται ξεκάθαρα πως η ίδια η κομματική οργάνωση συνειδητοποιεί την σημασία υπέρβασης του μαρξιστικού προτύπου καθώς και υπέρβασης της ταξικής πάλης, με εκλογική διείσδυση και αναφορά πλέον όχι μόνο στην εργατική τάξη, αλλά σε αυτό που ονομάστηκε “μη προνομιούχοι”.
Ακριβώς αυτό θα είναι το σημείο καμπής του κόμματος που θα καθορίσει στην ουσία την απόστασή του από τις βασικές ιδεολογικές αρχές της ιδρυτικής του αφετηρίας. Πλέον η στροφή από τον «σοσιαλιστικό μετασχηματισμό» στην «ρύθμιση της καπιταλιστής αγοράς», συνδυαστικά με τον τεχνοκρατικό χαρακτήρα που εμφανίζεται ολοένα και περισσότερο μέσα στο κόμμα, θα προκαλέσει έντονες εσωκομματικές διαφορές. Με αυτά να έχουν επισυμβεί, είναι η πρώτη φορά που το ΠΑΣΟΚ διαδέχεται τρεις συνεχόμενες εκλογικές ήττες (1989 – 1990). Δεδομένου του διεθνούς γίγνεσθαι και την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού, το κόμμα υποστηρίζει την «μεικτή» οικονομία, στηρίζοντας μεν το δημόσιο τομέα αλλά και απελευθερώνοντας το ιδιωτικό κεφάλαιο στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του προέδρου « η νίκη του καπιταλισμού είναι αποτέλεσμα ενός τρίτου παγκοσμίου πολέμου που δεν έγινε ποτέ», δήλωση που δείχνει την κατανόηση και αποδοχή των νέων φαινομένων και μετασχηματισμών, καθώς με τις συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές το κόμμα μετεξελίσσεται από ένα ριζοσπαστικό ανανεωτικό Κίνημα σε ένα καθαρά ευρωπαϊκό σοσιαλιστικό κόμμα.
Η μετεξέλιξη αυτή θα ενισχύσει την δημοφιλία των εκσυγχρονιστών οπαδών του κόμματος, με κύριο εκπρόσωπο τον Κώστα Σημίτη που αντιλαμβάνεται το κόμμα του ως πρότυπο σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της δυτικής Ευρώπης. Έτσι, με την είσοδο του ηγέτη του κόμματος Ανδρέα Παπανδρέου στο Ωνάσειο νοσοκομείο με σοβαρά προβλήματα υγείας, ξεκινούν οι πρώτες συζητήσεις διαδοχής του, με τον ανταγωνισμό να εντοπίζεται ανάμεσα στους εκσυγχρονιστές και τους “φιλο-παραδοσιακούς” του κόμματος. Μετά από μία οριακή πλειοψηφία η επικράτηση Σημίτη θα φέρει πολλές εσωκομματικές κρίσεις, παρότι η πολιτική του στρατηγική μπέρδεψε αρκετούς ψηφοφόρους του κόμματος. Η εκλογική νίκη δεν ήταν μία απλή νίκη αλλά επικράτηση εξωκοινοβουλευτικών και αγοραίων παραγόντων (ΜΜΕ, επιχειρηματικά μέσα).
Οι πολιτικές επιλογές του Κώστα Σημίτη σηματοδότησαν την μετάβαση του κόμματος στον λεγόμενο “εκσυγχρονιστικό τρίτο δρόμο”, την εναρμόνιση δηλαδή με τα κόμματα της Ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, όπως το New Labour του Tony Blair και το SPD της Γερμανίας. Πλέον δίνεται έμφαση στο άτομο και όχι στις συλλογικές μαζικές διαδικασίες, προωθείται η επιχειρηματικότητα στα πλαίσια της παγκόσμιας αγοράς ενώ κρίση των Ιμίων, μια σοβαρή κρίση στις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, η ένταξη στην ΟΝΕ, η καθαρή στήριξη της ιδιωτικής πρωτοβουλίας έδωσαν ένα διαφορετικό στίγμα στο κόμμα. Την ίδια στιγμή, υπονομεύονται τα συλλογικά συμφέροντα καθώς εγκαταλείπονται τα καθολικά κοινωνικά δικαιώματα αφού οι κοινωνικές ανισότητες δεν αντιμετωπίζονται ως πρόβλημα του καπιταλιστικού συστήματος.
Με την είσοδο της καινούργιας χιλιετίας, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. θα νικήσει οριακά τις εκλογές με ποσοστό 43,80% έναντι 42,75% της Ν.Δ. Η διεθνής αναβάθμιση της χώρας μαζί με τον εκσυγχρονιστικό ρόλο των θεσμών και υποδομών φαίνεται να έπεισε τους ψηφοφόρους τουλάχιστον προσωρινά, καίτοι, η αναπροσαρμογή του κόμματος στις νέες διεθνές εξελίξεις δημιούργησε μεγάλες εσωκομματικές αμφισβητήσεις, σε σημείο που κεντρικά στελέχη αποχώρησαν και δημιούργησαν νέα κόμματα. Η κρίση αυτή με την παράλληλη υπονόμευση του κράτους πρόνοιας οδήγησε σε μία σημαντική απόφαση αλλαγής της ηγεσίας του κόμματος με απώτερο στόχο την νίκη στις επόμενες εκλογές. Ως συνέπεια αυτών, εκλέγεται νέος πρόεδρος ο Γιώργος Παπανδρέου για να δώσει ένα νέο ανανεωτικό προφίλ. Η αλλαγή εστιάστηκε περισσότερο -αν όχι απόλυτα- στην ανανέωση της φυσιογνωμίας της παράταξης καθώς ο προκάτοχός του δεν ήταν ιδιαίτερα συμπαθής στην κοινοβουλευτική του ομάδα, σε αντίθεση με τον νέο πρόεδρο που λόγω του ονόματος του είχε αν μη τι άλλο ισχυρό πλεονέκτημα στην λαϊκή απήχηση.
Ενώ η αλλαγή πολιτικού αρχηγού στόχευε από την μία στην ανανέωση, από την άλλη, το όνομα Παπανδρέου ήταν άμεσα συνδεδεμένο με την δεκαετία του 80’ που είχε ως αποτέλεσμα να καθίσταται αναπόφευκτη η σύνδεση των πολιτών με το σοσιαλδημοκρατικό εγχείρημα. Παρόλα αυτά, η πολιτική στρατηγική του νέου προέδρου ήταν στην ουσία μία παράλληλη συνέχιση του προκατόχου του με διαφορά στην οργανωτική διάρθρωση. Το κόμμα απευθύνεται περισσότερο στις μάζες χωρίς όμως να εστιάζει στους μη προνομιούχους, αλλά διευρύνει την πολιτική του απήχηση στα ανερχόμενα αστικά στρώματα ήδη από το τέλος της προηγούμενης χιλιετίας χάριν στην επανάσταση της τεχνολογικής προόδου που ευνοεί την νεολαία.
Καθοριστικό σημείο για την εξέλιξη του «Κινήματος αλλαγής»- που πλέον κάθε άλλο παρά αλλαγή δεν συνιστούσε- ήταν η τοποθέτησή του στην νέα αναδυόμενη διαιρετική τομή στην ελληνική ιστορία, του Μνημονίου / Αντι-μνημονίου. Η χαρακτηριστική δήλωση του προέδρου “λεφτά υπάρχουν” ενόψει της εκλογικής αναμέτρησης του 2009, σε συνδυασμό με την υιοθέτηση της μνημονικής στρατηγικής, άφησε κάθε ίχνος σοσιαλδημοκρατικού στοιχείου που προϋπήρχε έστω και λίγο στο παρελθόν. Επί της ουσίας, δεν υπήρχε μία έντονη εκπροσώπηση που να πείθει ως εναλλακτικός πόλος στην ολοένα και αναδυόμενη ποσοτική μείωση του ποσοστού σε σύγκριση με τα ποσοστά της Νέας Δημοκρατίας. Υπήρξαν ακόμη αρκετές αλλαγές στην ηγεσία του κόμματος με σειρά προτεραιότητας αυτή του Ε. Βενιζέλου, με βασικό ρόλο την διατήρηση του κόμματος σε περίοδο βαθιάς κρίσης και την στήριξη των μνημονικών πολιτικών ως αναπόφευκτη επιλογή για την επανάκαμψη της χώρας. Η δεύτερη αλλαγή ήταν αυτή στο πρόσωπο της Φώφης Γεννηματά που προσπάθησε να αυτονομηθεί τόσο από την ΝΔ όσο και από τον ΣΥΡΙΖΑ εκπροσωπώντας μία πολιτική μετριοπάθεια και την επανένωση της Κεντροαριστεράς με τρόπο ασαφές, αφού τελικά στηρίχθηκε σε ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων. Καταλυτική ήταν η έμπρακτη στήριξη του μνημονίου με την ψήφο υπέρ του «ΝΑΙ».
Ο πρόωρος θάνατος της πρώτης προέδρου του Κινήματος, φέρνει νέο πρόεδρο των πρασίνων τον νυν κρητικό πολιτικό Νίκο Ανδρουλάκη. Ο πρώην ευρωβουλευτής επί σειρά ετών, ενώ διετέλεσε γραμματέας του κόμματος κατά τα προηγούμενα χρόνια δεν φαινόταν αρκετά δημοφιλής για να πάρει την θέση του προέδρου δεδομένου ότι δεν βρισκόταν στην κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματος. Στον ελλιπή αυτοπροσδιορισμό της παράταξης φαίνεται πως θα δώσουν λύση οι εκλογές του 2021, όταν τελικά τις κέρδισε. Η νίκη του γίνεται αντιληπτή ακριβώς στο γεγονός πως οι πολίτες ένιωθαν την ανάγκη υπέρβασης του παλιού κομματικού φαινομένου, ως μοναδικό τρόπου να δουν ριζικές αλλαγές στο κόμμα. Ιδεολογικά ο κρητικός αρχηγός προσπαθεί να συσπειρώσει την κεντρο-Αριστερά με αναφορές στην σοσιαλδημοκρατία, αποδεχόμενος τον καπιταλιστικό ρόλο του κράτους. Ένθερμος υποστηρικτής του κράτους πρόνοιας κάνει πολλές αναφορές στους μη προνομιούχους- ευάλωτους.
Η τωρινή επικαιρότητα, χαρακτηριζόμενη από έντονη πολιτική αστάθεια και τους πολίτες να μην βρίσκουν τρόπο έκφρασης μέσω των υπάρχοντων κομματικών σχημάτων, επηρεάζει άμεσα το ΠΑΣΟΚ. Χαρακτηριστικές είναι οι έρευνες που ρίχνουν φως στην δημοσιότητα του πολιτικού χώρου και για την αξιωματική αντιπολίτευση. Όταν ρωτήθηκαν ψηφοφόροι από το κέντρο έως την Αριστερά, αν υπάρχει κάποιο πολιτικό κόμμα με το οποίο αισθάνονται δεσμούς, το 55% των ερωτηθέντων απάντησαν «όχι», ενώ στην ίδια έρευνα έπεται η ενότητα ‘πρόσωπα του πολιτικού χώρου’ με θετική άποψη για τον Νίκο Ανδρουλάκη να έχει μόλις το 10% και η αρνητική να ανέρχεται στο 59% (29% ουδέτεροι – 2% Δ/Α).
Τέλος, ο κατακερματισμός της ευρύτερης Αριστεράς, η δημοσκοπική και οργανωτική εξαϋλωση του ΣΥΡΙΖΑ, η άνοδος (άκρο)δεξιών κομμάτων, καθώς και η επανεμφάνιση με νέο κομμα του Αλέξη Τσίπρα στο πολιτικό προσκήνιο με την ταυτόχρονη κάθοδο της Μαρίας Καρυστιανού στην πολιτική αρένα, επηρεάζουν άμεσα την πολιτική σκηνή της χώρας και θέτουν εύλογους προβληματισμούς για την επομένη μέρα στην πολιτική. Είναι όμως δυνατόν το κόμμα της Χαριλάου Τρικούπη να διεισδύσει εκλογικά σε όσους επικρατεί το συναίσθημα πίκρας και να ασκήσει πίεση ώστε να παραμείνει στην αξιωματική αντιπολίτευση ή ακόμα και να (συν)κυβερνήσει; Ή την θέση του θα πάρουν τα νέα πολιτικά σχήματα που φαίνεται να εκφράζουν καλύτερα τα κοινωνικά μηνύματα των πολιτών; Αυτό θα μας το απαντήσουν οι ερχόμενες εκλογές.
Βιβλιογραφία:
- G. Moschonas (2001). The path of modernization : PASOK and European Integration. Journal of southern Europe and the Balkans. Ανακτήθηκε από: https://shorturl.at/xEwVl
- Χ. Τάσσης (2010). Ημιτελείς μετασχηματισμοί και δυσεπίλυτες αντιφάσεις του προδικτατορικού πολιτικού συστήματος: σκέψεις για την συγκρότηση και την ανάπτυξη του ΠΑΣΟΚ. Ελληνική επιθεώρηση πολιτικής επιστήμης. Ανακτήθηκε από: https://shorturl.at/Lkqmm
- Χ. Τάσσης (2022).Το σοσιαλιστικό εγχείρημα στην Ελλάδα: η περίπτωση του ΠΑΣΟΚ. Από Βιβλίο : Σοσιαλισμός και πολιτική εξουσία σήμερα.
- Κ. Ελευθερίου (2025). Το αριστερό ημισφαίριο και η ανασύνθεση της Αριστερά. Έρευνα κοινής γνώμης. Ανακτήθηκε από : https://shorturl.at/5uHN8
Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του/της αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τις θέσεις του What Politics Means και της συντακτικής ομάδας.
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου από άλλες ιστοσελίδες χωρίς άδεια του What Politics Means. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των δύο έως τριών πρώτων παραγράφων με την προσθήκη ενεργού συνδέσμου (link) για την ανάγνωση της συνέχειας στο What Politics Means. Οι παραβάτες θα αντιμετωπίσουν νομικά μέτρα.
